(عکس: هوش مصنوعی)

در قرآن کریم، احسان به پدر و مادر از جایگاهی بسیار والا برخوردار است. تا آنجا که در چند آیه، بلافاصله پس از فرمان به توحید و پرستش خداوند، سخن از نیکی به پدر و مادر آمده است. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که احترام به پدر و مادر تنها یک رفتار عاطفی یا عرفی نیست، بلکه بخشی از تربیت ایمانی و اخلاقی انسان مسلمان است. قرآن کریم در سوره بقره، هنگام یادآوری پیمان الهی با بنی‌اسرائیل، می‌فرماید: «جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید» (1). در سوره نساء نیز پس از فرمان به عبادت خداوند و پرهیز از شرک، احسان به والدین را یادآور می‌شود (2). همین مضمون در سوره انعام نیز در میان مجموعه‌ای از سفارش‌های بنیادین الهی آمده است (3). در سوره اسراء نیز خداوند با بیانی بسیار عمیق و عاطفی، انسان را از کوچک‌ترین بی‌احترامی به والدین نهی می‌کند و دستور می‌دهد که با آنان با سخنی کریمانه و رفتاری آمیخته با فروتنی و رحمت برخورد شود (4 و 5).

در تفسیر المیزان، علامه طباطبایی ذیل این آیات، به پیوند عمیق میان توحید و احسان به والدین توجه می‌دهد. از نگاه ایشان، انسان پس از خداوند، بیشترین پیوند وجودی و تربیتی را با پدر و مادر خود دارد؛ زیرا آنان واسطه پیدایش، رشد و پرورش او در دنیا بوده‌اند. بنابراین، سپاسگزاری از آنان در حقیقت جلوه‌ای از شکر نعمت‌های خداوند است؛ البته این سپاسگزاری باید در چارچوب بندگی خداوند باقی بماند، نه اینکه جای اطاعت از خدا را بگیرد (7، 8، 9، 10 و 11). در تفسیر نمونه نیز بر این نکته تأکید شده است که تکرار احسان به والدین در کنار توحید، بیانگر اهمیت فوق‌العاده این وظیفه اخلاقی است. این تفسیر، آیات مربوط به والدین را نشانه‌ای از نگاه جامع اسلام به خانواده، اخلاق و جامعه می‌داند؛ زیرا کسی که نسبت به نزدیک‌ترین انسان‌ها یعنی پدر و مادر ناسپاس و بی‌اعتنا باشد، بعید است در برابر دیگران روحیه‌ای مسئولانه و مهربان داشته باشد (13، 14، 15، 16 و 17).

با این حال، باید میان «احترام و احسان» و «اطاعت مطلق» تفاوت گذاشت. احسان به والدین به معنای آن نیست که انسان بالغ عقل، اختیار و مسئولیت شرعی و اخلاقی خود را کنار بگذارد. هر انسان بالغ در برابر تصمیم‌های خود مسئول است و نمی‌تواند مسئولیت انتخاب‌های خود را صرفاً به خواست پدر و مادر واگذار کند. قرآن کریم در سوره لقمان این مرز را روشن می‌سازد و می‌فرماید اگر پدر و مادر انسان را به شرک وادار کنند، نباید از آنان اطاعت کند؛ اما در عین حال باید در دنیا با آنان به شایستگی و نیکی رفتار نماید (6). این آیه به‌خوبی نشان می‌دهد که اسلام از یک‌سو احترام والدین را واجب و مهم می‌داند و از سوی دیگر، اطاعت از آنان را در برابر فرمان خداوند و حقیقت، مطلق و بی‌قید نمی‌شمارد. تفسیر المیزان و تفسیر نمونه نیز ذیل این آیه تأکید دارند که نیکی به والدین حتی در صورت اختلاف فکری و اعتقادی نیز ساقط نمی‌شود، اما اطاعت در گناه و باطل جایز نیست (12 و 18).

بر همین اساس، فرزند مؤمن می‌تواند در امور مهم زندگی مانند تحصیل، شغل، ازدواج، محل زندگی و دیگر تصمیم‌های سرنوشت‌ساز، پس از مشورت و بررسی، تصمیم مسئولانه بگیرد؛ اما باید این استقلال را با ادب، آرامش و حرمت همراه کند. مخالفت با یک خواسته نادرست یا نامناسب والدین، نباید به بی‌احترامی، تحقیر، تندی زبان یا قطع رابطه منجر شود. ادب در گفتار و رفتار، حتی هنگام اختلاف نظر، از مهم‌ترین جلوه‌های احسان به والدین است.

قرآن کریم در سوره اسراء به ظریف‌ترین مراتب این ادب اشاره می‌کند؛ آنجا که می‌فرماید حتی به آنان «اُف» نگویید و با آنان با سخنی کریمانه سخن بگویید. همچنین می‌فرماید در برابر آنان بال فروتنی از روی رحمت فرود آور و برایشان دعا کن: «پروردگارا، همان‌گونه که مرا در کودکی پرورش دادند، به آنان رحم کن» (5). در روایتی از امام صادق علیه‌السلام آمده است که اگر خداوند چیزی کمتر از «اُف» برای آزردن والدین می‌شناخت، از همان نیز نهی می‌کرد (19). این روایت نشان می‌دهد که بی‌احترامی به والدین تنها در رفتارهای آشکار و سنگین خلاصه نمی‌شود، بلکه گاهی یک کلمه، یک نگاه سرد، یک لحن تند یا بی‌حوصلگی مداوم نیز می‌تواند آزاردهنده و خلاف ادب اسلامی باشد.

احسان به والدین مصادیق فراوانی دارد. یکی از مهم‌ترین آنها شیوه سخن گفتن است؛ یعنی فرزند با صدای آرام، کلام محترمانه و لحنی مهربان با پدر و مادر خود صحبت کند، حتی اگر با نظر آنان موافق نباشد. مصداق دیگر، کمک به آنان در کارهایی است که به‌ویژه در سنین بالا به‌تنهایی برایشان دشوار می‌شود؛ مانند مراجعه به پزشک، انجام کارهای اداری، خرید، رسیدگی به امور خانه یا همراهی در رفت‌وآمدها. همچنین دیدار منظم با والدین از نشانه‌های مهم نیکی است. زندگی روزمره، اشتغال، تحصیل و مسئولیت‌های خانوادگی نباید باعث شود که انسان از پدر و مادر خود غافل شود یا تنها در زمان نیاز با آنان ارتباط بگیرد.

از دیگر جلوه‌های احسان، قدردانی زبانی و عملی از زحمات والدین است. گاهی پدر و مادر بیش از کمک مالی، نیازمند شنیدن این جمله‌اند که فرزندشان زحمات آنان را فراموش نکرده و می‌داند برای رشد، تربیت و آسایش او چه سختی هایی تحمل کرده‌اند. گفتن جمله‌هایی مانند «می‌دانم برای من بسیار زحمت کشیده‌اید» یا «از محبت‌ها و فداکاری‌های شما سپاسگزارم» می‌تواند دل والدین را آرام و رابطه خانوادگی را عمیق‌تر کند. در روایات اهل بیت علیهم‌السلام، نیکی به والدین از بزرگ‌ترین وظایف اخلاقی و دینی شمرده شده است (20). همچنین در منابع روایی، نگاه محبت‌آمیز به پدر و مادر از اعمال ارزشمند و پاداش‌دار معرفی شده است (21).

در نتیجه، آموزه قرآن و اهل بیت علیهم‌السلام آن است که مسلمان باید هم حرمت پدر و مادر را پاس بدارد و هم مسئولیت دینی و انسانی خود را حفظ کند. احسان به والدین به معنای اطاعت کورکورانه و مطلق نیست؛ بلکه به معنای نیکی، احترام، مهربانی، خدمت، قدردانی و رفتار کریمانه است. انسان مؤمن حتی اگر در برخی تصمیم‌ها راهی متفاوت از خواست والدین برگزیند، نباید از دایره ادب، محبت و انصاف خارج شود. پدر و مادر، به سبب جایگاه بلندشان در زندگی انسان، شایسته احترام و احسان‌اند؛ و این احسان، هنگامی ارزشمندتر است که در رفتار روزانه، گفتار نرم، حضور منظم، کمک عملی و دعای صادقانه نمایان شود.

(بخش مشاوره خانواده)

*************************************

منابع

1. سوره بقره، آیه ۸۳.

2. سوره نساء، آیه ۳۶.

3. سوره انعام، آیه ۱۵۱.

4. سوره اسراء، آیه ۲۳.

5. سوره اسراء، آیه ۲۴.

6. سوره لقمان، آیه ۱۵.

7. علامه سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره بقره، آیه ۸۳.

8. علامه سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره نساء، آیه ۳۶.

9. علامه سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره انعام، آیه ۱۵۱.

10. علامه سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره اسراء، آیه ۲۳.

11. علامه سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره اسراء، آیه ۲۴.

12. علامه سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سوره لقمان، آیه ۱۵.

13. آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ذیل سوره بقره، آیه ۸۳.

14. آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ذیل سوره نساء، آیه ۳۶.

15. آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ذیل سوره انعام، آیه ۱۵۱.

16. آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ذیل سوره اسراء، آیه ۲۳.

17. آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ذیل سوره اسراء، آیه ۲۴.

18. آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ذیل سوره لقمان، آیه ۱۵.

19. شیخ کلینی، الکافی، کتاب الإیمان والکفر، باب برّ الوالدین.

20. محمد محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، باب برّ الوالدین.

21. علامه مجلسی، بحار الأنوار، باب برّ الوالدین

*************************************

----

منتشر شده: 13-05-2026